Tomasz Rostworowski SJ (1904-1974; kierownik Sekcji Polskiej 1967-1973)

Tomasz Rostworowski urodził się w Warszawie 9 listopada 1904 roku w rodzinie Karola Pawła i Teresy Romualdy z domu Fudakowskiej. Dzieciństwo spędził w Krakowie, Warszawie, w Vevey i Fryburgu w Szwajcarii oraz w Kijowie, gdzie wraz z matką i braćmi przyjechał po wybuchu wojny w 1914 roku. Od 1918 roku przebywał z rodziną w Lublinie, gdzie uczył się w Szkole Lubelskiej. Tam w 1922 zdał maturę, rok wcześniej kończąc Szkołę Muzyczną im. Stanisława Moniuszki. Przez rok sudiował historię i filozofię na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. 8 listopada 1923 roku wstąpił do Towarzystwa Jezusowego. Po dwuletnim nowicjacie w Starej Wsi studiował filozofię w Nowym Sączu (1925/26) i w Krakowie (1926-1928). Następnie cztery lata przebywał w Wilnie, gdzie był wychowawcą w konwikcie i nauczycielem w niższych klasach Gimnazjum św. Kazimierza. W tym czasie ukończył Wileńskie Konserwatorium Muzyczne (gra na organach, przedmioty teoretyczne) i zdał egzamin dyplomowy na Wydziale Nauczycielskim Konserwatorium Warszawskiego. W latach 1932-1936 studiował teologię w lubelskim kolegium „Bobolanum”, kończąc ją ze stopniem licencjata. Tam 23 czerwca 1935 otrzymał święcenia kapłańskie. Po studiach wrócił do Gimnazjum św. Kazimierza w Wilnie, gdzie uczył śpiewu, prowadził chór, teatr i orkiestrę szkolną. W tym czasie był również prefektem małego seminarium i czynnie angażował się w działalność harcerską. Jako pierwszy jezuita w Polsce, po kursie w 1937 roku, został harcmistrzem.

W dniu wybuchu II wojny światowej rozpoczął trzecią probację we Lwowie, którą po rozproszeniu wojennym ukończył w 1940 roku w Starej Wsi. Następnie przez dwa lata zajmował się gospodarczymi sprawami Domu Pisarzy w Warszawie (1940-1942), po czym pracował duszpastersko przy kościele Matki Bożej Łaskawej na Starym Mieście. W czasie okupacji prowadził tajne nauczanie, organizował konspiracyjne koncerty, opiekował się harcerzami („Szare Szeregi”, zuchy im. Zawiszy) oraz zagrożoną młodzieżą (świetlica i kuchnia dla gazeciarzy). Oprócz głoszenia rekolekcji uczył etyki w Szkole Położnych. Pomógł wówczas uratować wielu Żydów. Podczas powstania Warszawskiego był kapelanem Komendy Głównej AK, batalionów Gustaw i Wigry oraz 1112 plutonu osłonowego z 7 Pułku Ułanów Lubelskich (pseudonimy: ksiądz Marek, ojciec Tomasz). Pozostał na Starówce towarzysząc chorym i rannym do końca: na jego oczach hitlerowcy dobili kilkuset ludzi. Zdołał uciec z transportu ocalałych, samotnie przeżywając miesiąc w ruinach spalonego miasta. Następnie jako duszpasterz pracował w Ursusie, Milanówku, Brwinowie oraz przy ul. Rakowieckiej w Warszawie. Od lutego 1945 roku przebywał w Łodzi, gdzie bp Włodzimierz Jasiński mianował go pierwszym duszpasterzem akademickim miasta. Uczył tam również religii w 4 szkołach, organizował Sodalicję Mariańską i prężnie rozwijającą się organizację pomocy "Caritas Academica". Wraz z o. Janem Piwińskim współorganizował Studium Wyższej Wiedzy Religijnej. Był cenionym rekolekcjonistą i bardzo popularnym spowiednikiem.

W nocy 21/22 stycznia 1950 roku został aresztowany. Oskarżony o działalność antypaństwową w 1951 roku otrzymał wyrok 12 lat więzienia, skrócony w wyniku amnestii do 8 lat. Karę odbywał w Warszawie na Mokotowie i we Wronkach. W wyniku wielorakich starań i ze względu na zły stan zdrowia został zwolniony 20 września 1956 roku. Przez rok był następnie socjuszem magistra nowicjatu w Kaliszu (1956/57), po czym został duszpasterzem akademickim w Lublinie (1957-1961). Z pracy ze studentami zrezygnował „ze względu na wiek” i wrócił do Łodzi, gdzie otoczył duchową opieką katolicką inteligencję (1961-1963). Od 20 października rozpoczął pracę w Sekcji Polskiej Radia Watykańskiego w Rzymie, wspomagając chorego już jej kierownika ojca Józefa Chechelskiego. Po jego zgonie, 27 czerwca 1967 roku, oficjalnie objął kierownictwo Sekcji. W audycjach relacjonował prace II Soboru Watykańskiego, podróże Pawła VI do Ziemi Świętej, Fatimy, Genewy. Aktywny w środowisku polonijnym wiele czasu poświęcił propagowaniu życia i dzieła Mikołaja Kopernika. Jego staraniem, w związku z 500 rocznicą urodzin astronoma, na Monte Mario w Rzymie ponownie otwarto Muzeum Kopernikańskie. Prócz pracy radiowej publikował artykuły w polskich i polonijnych czasopismach. Cały czas prowadził również działalność duszpasterską, zwłaszcza jako rekolekcjonista. W 1973 roku wyjechał do Polski na obchody jubileuszu 50-lecia życia zakonnego. Do Rzymu już nie wrócił: poważnie chory został zwolniony z funkcji kierownika Sekcji Polskiej 24 listopada 1973 roku. Zmarł w opinii świętości 9 marca 1974 w łódzkim szpitalu im. Kopernika. Odznaczony podwójnym Krzyżem Walecznych, Orderem Virtuti Militari i Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami pochowany został w Łodzi, w jezuickim grobowcu na cmentarzu Na Dołach.

• Bejze B. red., Chrześcijanie, Warszawa 1976 II 511-582; Bronowski F., Rostworowski Tomasz, w: Polski Słownik Biograficzny, Wrocław Warszawa-Kraków 1989-1991, XXXII 241-246 (bibliografia); Grzebień L., Rostworowski Tomasz, w: Słownik jezuitów polskich 1564-1990, Kraków 1993 IX 159; Grzebień L., Tomasz Rostworowski SJ, w: Sekcja Polska Radia Watykańskiego 1938-1988, Rzym 1990, 282-283; Paluszkiewicz F., Czarujący duszpasterz, w: Przyszli służyć, Rzym 1985, 81-91; Paluszkiewicz F., Mały słownik jezuitów w Polsce, Warszawa 1995, 196.